Reflections on deaf education in Catalonia and Brazil: the place of sign languages
DOI:
https://doi.org/10.18764/2178-2229v33n2e26425Keywords:
deaf education, inclusive education, sign language teaching, comparative educationAbstract
Bilingual education for deaf students that addresses the linguistic and cultural specificities of children during the language acquisition and development period remains a significant challenge worldwide. This article discusses the organizational structures of schools serving deaf students in Catalonia, Spain, and Brazil, focusing on the role of sign languages in these contexts. The aim is to discuss the presence of sign languages in these schools and their incorporation into pedagogical practices. To this end, the organizational forms of schools in Catalonia and Brazil will be reported based on legislative and educational documents and observational visits, with a focus on who is responsible for teaching sign languages and how they are integrated into school spaces. The results indicate strengths and challenges, including the need to develop a specific curriculum for teaching sign languages and to improve teachers' continuing education, with a focus on assessment, teaching, and learning. Comparative analyses of different realities can inform strategies to improve the provision of bilingual education for deaf students.
Downloads
References
ALIAGA, Delfina; CEDILLO, Pepita; SÁNCHEZ-AMAT, Jordina. La enseñanza de la lengua de signos catalana como L1 y L2: experiencias docentes. Llengua, Societat i Comunicació, [s. l.], n. 16, p. 26-36, 2018. Disponível em: https://repositori-api.upf.edu/api/core/bitstreams/a2f6a214-c09d-4bd2-b34e-6f1601bd2cc2/content. Acesso em: 24 nov. 2025.
ALVEZ, Carla Barbosa; FERREIRA, Josimário de Paula; DAMÁZIO, Mirlene Ferreira Macedo. A educação especial na perspectiva da inclusão escolar: abordagem bilíngue na escolarização de pessoas com surdez. Brasília, DF: Ministério da Educação; Secretaria de Educação Especial, 2010. Disponível em: https://repositorio.ufc.br/handle/riufc/43215. Acesso em: 24 nov. 2025.
BELLÉS, Rosa M.; CEDILLO, Pepita; GONZÁLEZ, José; MOLINS, Ester. The education of deaf children in Barcelona. In: METZGER, Melanie. Bilingualism and identity in deaf communities (ed.). Washington: Gallaudet University Press, 2000. p. 95-113.
BRASIL. Lei nº 10.436, de 24 de abril de 2002. Dispõe sobre a Língua Brasileira de Sinais – Libras e dá outras providências. Brasília, DF: Presidência da República, 2002. Disponível em: http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/leis/2002/l10436.htm. Acesso em: 10 ago. 2023.
BRASIL. Decreto nº 5.626, de 22 de dezembro de 2005. Regulamenta a Lei nº 10.436, de 24 de abril de 2002, que dispõe sobre a Língua Brasileira de Sinais – Libras, e o art. 18 da Lei nº 10.098, de 19 de dezembro de 2000. Brasília, DF: Presidência da República, 2025. Disponível em: http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/_ato2004-2006/2005/decreto/d5626.htm. Acesso em: 3 ago. 2023.
BRASIL. Lei nº 13.146, de 6 de julho de 2015. Institui a Lei Brasileira de Inclusão da Pessoa com Deficiência (Estatuto da Pessoa com Deficiência). Brasília, DF: Presidência da República, 2015. Disponível em: http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/_ato2015-2018/2015/lei/l13146.htm. Acesso em: 10 ago. 2023.
BRASIL. Lei nº 14.191, de 3 de agosto de 2021. Altera a Lei nº 9.394, de 20 de dezembro de 1996 (Lei de Diretrizes e Bases da Educação Nacional), para dispor sobre a modalidade de educação bilíngue de surdos. Brasília, DF: Presidência da República, 2021. Disponível em: https://www.in.gov.br/en/web/dou/-/lei-n-14.191-de-3-de-agosto-de-2021-336083749. Acesso em: 10 ago. 2023.
BRASIL. Ministério da Educação. Instituto Nacional de Estudos e Pesquisas Educacionais Anísio Teixeira. Diretoria de Estatísticas Educacionais. Censo escolar 2022. Brasília, DF: Ministério da Educação, 2023. Disponível em: https://download.inep.gov.br/censo_escolar/resultados/2022/apresentacao_coletiva.pdf. Acesso em: 4 dez. 2025.
BRASIL. Ministério da Educação. Secretaria de Alfabetização e Diversidade. Relatório sobre a Política Linguística de Educação Bilíngue – Língua Brasileira de Sinais e Língua Portuguesa. Grupo de Trabalho designado pelas Portarias nº 1.060/2013 e nº 91/2013 do MEC/SECADI. Brasília, DF: MEC: SECADI, 2014. Disponível em: https://ava.ufca.edu.br/pluginfile.php/35044/mod_folder/content/0/RelatórioMEC_SECADI_FENEIS.pdf. Acesso em: 24 nov. 2025.
CAMILLO, Camila. A escola regular contemporânea e o aluno surdo/deficiente auditivo: dos modos de subjetivação para as singularidades produzidas no contexto das experiências escolares. 2020. Tese (Doutorado em Educação) – Centro de Educação, Universidade Federal de Santa Maria, Santa Maria, 2020. Disponível em: https://repositorio.ufsm.br/bitstream/handle/1/23135/TES_PPGEDUCA%C3%87%C3%83O_2020_CAMILLO_CAMILA.pdf. Acesso em: 20 nov. 2025.
CARDOSO, Ana Cláudia Ramos. Discursos sobre a inclusão escolar: governamento docente e normalização dos sujeitos surdos pelo atendimento educacional especializado. 2013. Dissertação (Mestrado em Educação) – Faculdade de Educação, Universidade Federal do Rio Grande do Sul, Porto Alegre, 2013. Disponível em: https://lume.ufrgs.br/handle/10183/106461. Acesso em: 24 nov. 2025.
CATALUNHA. Parlament de Catalunya. Estatut d’autonomia de Catalunya. Barcelona: Parlament de Catalunya, 2006. Disponível em: https://web.archive.org/web/20150122023801/http://www.parlament.cat/activitat/estatut.pdf. Acesso em: 4 dez. 2025.
CATALUNHA. Llei 12/2009, del 10 de juliol, d’educació. Diari Oficial de la Generalitat de Catalunya, Barcelona, n. 5422, 16 jul. 2009. Disponível em: https://portaljuridic.gencat.cat/eli/es-ct/l/2009/07/10/12. Acesso em: 8 dez. 2025.
CATALUNHA. Llei 17/2009, del 3 de juny, de la llengua de signes catalana. Diari Oficial de la Generalitat de Catalunya, Barcelona, n. 5647, 10 jun. 2010. Disponível em: https://portaljuridic.gencat.cat/eli/es-ct/l/2010/06/03/17. Acesso em: 8 dez. 2025.
CATALUNHA. Llei 13/2014, del 30 d’octubre, d’accessibilitat. Diari Oficial de la Generalitat de Catalunya, Barcelona, n. 6742, 4 nov. 2014. Disponível em: https://portaljuridic.gencat.cat/eli/es-ct/l/2014/10/30/13. Acesso em: 8 dez. 2025.
CATALUNHA. Decret nº 150/2017, de 17 d’octubre, de l’atenció educativa a l’alumnat en el marc d’un sistema educatiu inclusiu. Diari Oficial de la Generalitat de Catalunya, Barcelona, n. 7477, 19 out. 2017. Disponível em: https://portaljuridic.gencat.cat/eli/es-ct/d/2017/10/17/150. Acesso em: 4 dez. 2025.
CATALUNHA. Decret nº 175/2022, de 27 de setembre, d’ordenació dels ensenyaments de l’educació bàsica. Diari Oficial de la Generalitat de Catalunya, Barcelona, n. 8762, 29 set. 2022. Disponível em: https://portaljuridic.gencat.cat/eli/es-ct/d/2022/09/27/175. Acesso em: 4 dez. 2025.
CATALUNHA. Decret nº 91/2024, de 14 de maig. Règim lingüístic del sistema educatiu no universitari. Diari Oficial de la Generalitat de Catalunya, 16 mai. 2024. https://portaljuridic.gencat.cat/eli/es-ct/d/2024/05/14/91. Acesso em: 4 dez. 2025.
CEE JOSEP PLA. Projecte lingüístic. Barcelona: CEE Josep Pla, 2011. Disponível em: http://www.ceejoseppla.cat/ca/qui_som/documents_centre. Acesso em: 24 jan. 2025.
COLACIQUE, Rachel Capucho; GONÇALVES, Leonardo Conceição. Adequação curricular e BNCC: desafios para o ensino bilíngue de estudantes surdos. Revista Brasileira de Política e Administração da Educação, [s. l.], v. 39, n. 1, e128390, 2023. Disponível em: https://seer.ufrgs.br/index.php/rbpae/article/view/128390/90509. Acesso em: 24 nov. 2025.
DAROQUE, Samantha Camargo; LACERDA, Cristina Broglia Feitosa de. A escola comum como espaço formativo para a dupla professor e intérprete educacional de Libras. Signo, Santa Cruz do Sul, v. 48, n. 93, p. 121-129, 2023. Disponível em: https://seer.unisc.br/index.php/signo/article/view/18640. Acesso em: 24 nov. 2025.
ESCOLA BRESSOL MUNICIPAL FORESTIER. El nostre projecte educatiu. Barcelona: EBM Forestier, [2025]. Disponível em: https://ajuntament.barcelona.cat/escolesbressol/ca/ebmforestier/el-nostre-projecte-educatiu. Acesso em: 25 nov. 2025.
ESCOLA MUNICIPAL TRES PINS. Projecte d’Educació Bilingüe llengua de signes - llengua oral. Barcelona: E. M Tres Pins, 2016. Disponível em: https://agora.xtec.cat/ceipmtrespins/lescola/documents-de-centre/projecte-deducacio-bilingue-llengua-de-signes-llengua-oral. Acesso em: 7 jan. 2025.
ESPANHA. Jefatura del Estado. Ley Orgánica nº 2/2006, de 3 de mayo, de Educación (LOE). BOE: sección I, Madrid, n. 106, p. 17158-17207, 4 maio 2006. Disponível em: https://www.boe.es/eli/es/lo/2006/05/03/2/con. Acesso em: 4 dez. 2025.
ESPANHA. Jefatura del Estado. Ley nº 27/2007, de 23 de octubre, por la que se reconocen las lenguas de signos españolas y se regulan los medios de apoyo a la comunicación oral de las personas sordas, con discapacidad auditiva y sordociegas. BOE, Madrid, n. 255, 24 out. 2007. Disponível em: https://www.boe.es/eli/es/l/2007/10/23/27/con. Acesso em: 4 dez. 2025.
ESPANHA. Jefatura del Estado. Ley Orgánica nº 3/2020, de 29 de diciembre, por la que se modifica la Ley Orgánica nº 2/2006, de 3 de mayo, de Educación (LOMLOE). BOE, Madrid, n. 340, 30 dez. 2020. Disponível em: https://www.boe.es/eli/es/lo/2020/12/29/3. Acesso em: 4 dez. 2025.
FERNÁNDEZ-VIADER, María del Pilar; FUENTES, Mariana. Education of deaf students in Spain: legal and educational politics developments. Journal of Deaf Studies and Deaf Education, [s. l.], v. 9, n. 3, p. 327-332, 2004. Disponível em: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15304435/. Acesso em: 24 nov. 2025.
FORMAGIO, Carolina Lima Silva; LACERDA, Cristina B. F. Práticas pedagógicas do ensino de português como segunda língua para alunos surdos do ensino fundamental. In: LACERDA, Cristina Broglia Feitosa de; SANTOS, Lara Ferreira dos; MARTINS, Vanessa Regina de Oliveira (org.). Escola e diferença: caminhos da educação bilíngue para surdos. São Carlos: EdUFSCar, 2016. p. 169-241.
JARQUE, Maria Josep; ASTA, Maria; CEDILLO, Pepita; GALCERAN, Fernando; GONZÁLEZ, Menchu. Orientacions per a l’ensenyament de la llengua de signes catalana. 2021. Documento interno
JARQUE, Maria Josep; BOSCH-BALIARDA, Marta; GONZÁLEZ, Menchu. Legal recognition and regulation of Catalan Sign Language. In: MEULDER, Maartje de; MURRAY, Joseph J.; McKEE, Rachel Locker (ed.). The legal recognition of Sign Languages: advocacy and outcomes around the world. [S. l.]: Multilingual Matters Limited, 2019. p. 268-283.
JARQUE, Maria Josep; LACERDA, Cristina; CEDILLO, Pepita; SERRANO, Mari. Construcción de un instrumento para valorar la producción narrativa en la lengua de signos catalana en el contexto educativo. Revista Signos. Estudios de Lingüística, [s. l.], v. 58, n. 118, 2025. Disponível em: https://doi.org/10.4151/S0718-09342025011801141. Acesso em: 22 nov. 2025.
KARNOPP, Lodenir; KLEIN, Madalena; LUNARDI-LAZZARIN, Márcia L. Produção, circulação e consumo da cultura surda brasileira. In: LUNARDI-LAZZARIN, Márcia L.; KLEIN, Madalena; KARNOPP, Lodenir (org.). Cultura surda na contemporaneidade: negociações, intercorrências e provocações. Canoas, RS: ULBRA, 2011. p. 15-28.
LACERDA, Cristina B. F.; SANTOS, Lara Ferreira dos. Tenho um aluno surdo, e agora?: introdução à Libras e Educação de Surdos. São Carlos: EdUFSCar, 2013.
LACERDA, Cristina B. F.; SANTOS, Lara F. MARTINS, Vanessa Regina de Oliveira (org.). Escola e diferença: caminhos da educação bilíngue para surdos. São Carlos: EdUFSCar, 2016.
LEBEDEFF, Tatiana Bolivar. O povo do olho: uma discussão sobre a experiência visual e surdez. In: LEBEDEFF, Tatiana Bolivar (org.). Letramento visual e surdez. Rio de Janeiro: WAK, 2017. p. 226-251.
MARSCHARK, Marc; ANTIA, Shirin; KNOORS, Harry (ed.). Co-enrollment in deaf education: perspectives on deafness. [S. l.]: Oxford University Press, 2019.
MARTINS, Mônica Astuto Lopes. Formação de professores surdos: memória e narrativas de práticas na docência. 2025. Tese (Doutorado em Educação) – Faculdade de Educação, Universidade Federal do Rio de Janeiro, Rio de Janeiro, 2025.
MORAES, Violeta Porto; KLEIN, Madalena; COELHO, Orquidea. Em defesa de escolas bilíngues de surdos: interlocuções dos movimentos de resistência em Portugal e Brasil. Revista Brasileira de Educação Especial, Dourados, v. 30, e0136, p. 1-16, 2024. Disponível em: https://www.scielo.br/j/rbee/a/5xpbkWyf6mLYWV9wnp7xqMS/?format=pdf&lang=pt. Acesso em: 24 nov. 2025.
MORALES LÓPEZ, Esperanza. Bilingüismo intermodal (LS lengua oral). Revista de Estudios de Lenguas de Signos REVLES, [s. l.], n. 1, p. 340-365, 2019. Disponível em: https://revles.es/index.php/revles/issue/view/9. Acesso em: 25 abr. 2025.
MORALES LÓPEZ, Esperanza. La privación lingüística en la infancia y en la adolescencia sordas y sordociegas. Valladolid: Ediciones Universidad de Valladolid, 2024.
MÜLLER, Janete Inês; KARNOPP, Lodenir Becker. Educação bilíngue de surdos no Rio Grande do Sul. Revista Espaço, Rio de Janeiro, n. 47, p. 61-83, jan./jun. 2017. Disponível em: https://lume.ufrgs.br/bitstream/handle/10183/204121/001109743.pdf?sequence=1. Acesso em: 24 nov. 2025.
NASCIMENTO, Sandra Patrícia de Faria do; MOREIRA, Andréa Beatriz Messias Belém; PEREIRA, Maria Cristina da Cunha; SILVA, Ivani Rodrigues; BERNARDINO, Elidéa Lúcia Almeida; CRUZ, Osilene Maria de Sá e Silva da. Proposta curricular para o ensino de português escrito como segunda língua para estudantes surdos da educação básica e do ensino superior: caderno introdutório. Brasília, DF: Secretaria de Modalidades Especializadas de Educação: DIPEBS: SEMESP: MEC, 2021. Disponível em: https://www.gov.br/mec/pt-br/media/acesso_informacacao/pdf-arq/0CADERNODEINTRODUOISBN296.pdf. Acesso em: 22 nov. 2025.
NÓVOA, António. Ilusões e desilusões da educação comparada: política e conhecimento. ES&C: Educação Sociedade & Culturas, [s. l.], n. 51, p. 13-31, dez. 2017. Disponível em: https://ojs.up.pt/index.php/esc-ciie/article/view/82. Acesso em: 24 nov. 2025.
OLIVEIRA, Patrícia Cardoso de; LACERDA, Cristina Broglia Feitosa de. Aspectos que conferem complexidade à interpretação na perspectiva do intérprete educacional do ensino médio. Revista Diálogos e Perspectivas em Educação Especial, Marília, v. 11, n. 2, e0240021, 2024. Disponível em: https://revistas.marilia.unesp.br/index.php/dialogoseperspectivas/article/view/14935/17161. Acesso em: 24 nov. 2025.
ORGANIZAÇÃO DAS NAÇÕES UNIDAS PARA A EDUCAÇÃO, A CIÊNCIA E A CULTURA. Declaração de Salamanca sobre princípios, política e práticas na área das necessidades educativas especiais. Salamanca: UNESCO, 1994. Disponível em: https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000139394. Acesso em: 24 nov. 2025.
PAIVA, Vera Lúcia Menezes de Oliveira. Manual de pesquisa em estudos linguísticos. São Paulo: Parábola, 2019.
PAIUTTO, Isabela; LACERDA, Cristina Broglia Feitosa de. Educação bilíngue de surdos: instrumento de avaliação da expressão em Língua Brasileira de Sinais. Signo, Santa Cruz do Sul, v. 49, n. 95, p. 120-135, 2024. Disponível em: https://seer.unisc.br/index.php/signo/article/view/19099. Acesso em: 24 nov. 2025.
PELUSO, Leonardo; LODI, Ana Claudia Balieiro. La experiencia visual de los sordos: consideraciones políticas, lingüísticas y epistemológicas. Pro-posições, [s. l.], v. 26, n. 3, p. 59-81, 2015. Disponível em: https://www.scielo.br/j/pp/a/Bfr5pzwjvSD4SWpf7pFHyQP/?format=pdf&lang=es. Acesso em: 24 nov. 2025.
ROCHA, Solange. Instituto Nacional de Educação de Surdos: uma iconografia dos seus 160 anos. Rio de Janeiro: MEC: INES, 2018. Disponível em: http://repositorio.ines.gov.br/ilustra/bitstream/123456789/920/1/INES_160anos.pdf. Acesso em: 24 nov. 2025.
SANTOS, Lara Ferreira dos; LACERDA, Cristina Broglia Feitosa de. Atuação do intérprete educacional: parceria com professores e autoria. Cadernos de Tradução, Florianópolis, v. 35, n. 2, p. 505-533, jul./dez. 2015. Disponível em: https://www.redalyc.org/pdf/7319/731980282018.pdf. Acesso em: 24 nov. 2025.
SANTOS, Samir Rosa dos; LEBEDEFF, Tatiana Bolivar. Proposta curricular para o ensino de português como segunda língua para surdos: possibilidades e desafios. In: KAWACHI-FURLAN, Cláudia Jotto; MARCHON, Amanda Heiderich; WITCHS, Pedro Henrique; DAMASCENO, Gesieny Laurett Neves; PEROBELLI, Roberto (org.). Estudos linguísticos e direitos humanos: língua, sociedade e educação. São Carlos: Pedro & João Editores, 2024. v. 4. p. 185-208.
SWANWICK, R. Deaf children’s bimodal bilingualism and education. Language Teaching, [s. l.], v. 49, n. 1, p. 1-34, 2016. Disponível em: https://eprints.whiterose.ac.uk/id/eprint/96878/3/SWANWICK%20FINAL%20SoA%20LT%20Paper.pdf. Acesso em: 24 nov. 2025.
SÃO PAULO. Secretaria Municipal de Educação. Currículo da cidade para educação especial: componente curricular: Língua Brasileira de Sinais – Libras. São Paulo: SME: COPED, 2019a. Disponível em: https://acervodigital.sme.prefeitura.sp.gov.br/acervo/curriculo-da-cidade-educacao-especial-libras/. Acesso em: 24 nov. 2025.
SÃO PAULO. Secretaria Municipal de Educação. Currículo da Cidade: educação especial, Língua Portuguesa para Surdos. São Paulo: SME: COPED, 2019b. Disponível em: https://acervodigital.sme.prefeitura.sp.gov.br/acervo/curriculo-da-cidade-educacao-especial-lingua-portuguesa-para-surdos/. Acesso em: 24 nov. 2025.
SOUZA, Christianne Thatiana Ramos de; LACERDA, Cristina Broglia Feitosa de. Interação dialógica como mediação no processo de aquisição da linguagem escrita por surdos. EDUR: Educação em Revista, Belo Horizonte, v. 39, e24992, 2023. Disponível em: https://www.scielo.br/j/edur/a/bPZjyJWs68hJdnpfptfbNTD/?format=pdf&lang=pt. Acesso em: 24 nov. 2025.
SKLIAR, Carlos (org.). A surdez: um olhar sobre as diferenças. Porto Alegre: Mediação, 1998.
TANG, Gladys. Sign language and inclusive deaf education: an Asian perspective. Deafness & Education International, [s. l.], v. 26, n 1, p. 1-5, 2024. Disponível em: https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14643154.2024.2302702?utm_source=researchgate.net&medium=article. Acesso em: 24 nov. 2025.
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.
A Cadernos de Pesquisa está licenciada com a Licença Creative Commons Atribuição 4.0 Internacional.
Esta licença permite que outros distribuam, remixem, adaptem e criem a partir do seu trabalho, mesmo para fins comerciais, desde que lhe atribuam o devido crédito pela criação original.














